Βυζαντινές Εκκλησίες


Αξίζει να επισκεφθείτε τις βυζαντινές εκκλησίες της, που χρονολογούνται από τον ένατο μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα. Στην Καστοριά είναι χτισμένες περισσότερες από 70 εκκλησίες. Οι νεώτερες από αυτές, είναι μικρές και βρίσκονται μέσα σε αυλές επειδή κατά κανόνα πρόκειται για οικογενειακά παρεκκλήσια.
Η Καστοριά λαμπρύνθηκε με τόσα περιώνυμα μνημεία και απέκτησε τέτοια αίγλη στη βυζαντινή εποχή, ώστε λίγες μόνο πόλεις της αυτοκρατορίας μπορούν να συγκριθούν μαζί της.
 
Η πληθώρα των μοναδικών μνημείων της χρονολογούνται από τα μέσα του 9ου έως το τέλος του 14ου αι. Εντυπωσιακή είναι η εξέλιξη της ναοδομίας και οι πολυάριθμες εκκλησίες μαρτυρούν την ανώτερη πολιτιστική και κοινωνική στάθμη της πόλης. Όλες σχεδόν είναι χτισμένες στον τύπο της τρίκλιτης ή της μονόκλιτης βασιλικής με νάρθηκα, εκτός από την Παναγία Κουμπελίδικη που είναι τρίκογχη.

Οι σημαντικότερες βυζαντινές εκκλησίες είναι: ο Άγιος Στέφανος, Επισκοπική έδρα, όπως υπαινίσσεται ο μοναδικός χτιστός επισκοπικός θρόνο με το χαμηλό σύνθρονο γύρω του, ο Ταξιάρχης, κοιμητηριακός ναός για την ταφή των ευγενών Καστοριανών που πιθανότατα χτίστηκε πάνω σε παλαιοχτιστιανική βασιλική, οι Άγιοι Ανάργυροι με το μοναδικό γλυπτό τους διάκοσμο, η Παναγία Κουμπελίδικη με το ιδιαίτερα ψηλό τρούλο, ο Άγιος Νικόλαος του Κασνίτζη, τον καθολικό της Παναγίας Μαυριώτισσας με τη αρχαΐζουσα βαθμιδωτή αψίδα και ο Άγιος Αθανάσιος, το τελευταίο μνημείο που χτίστηκε, πριν η πόλη πέσει στους Τούρκους.

Όλες οι εκκλησίες είναι χτισμένες με άριστη, ισόδομη και μάλλον ακανόνιστη τοιχοδομή από εγχώρια υλικά, με πλούσια εναλλαγή χρωμάτων και σχημάτων, ενώ οι εξωτερικοί τοίχοι ποικίλλονται από περίτεχνο κεραμοπλαστικό διάκοσμο και τυφλά αψιδώματα, τα οποία συχνά διακοσμούνται με τοιχογραφίες. Κύριο στοιχείο των τρίκλιτων βασιλικών είναι ο τονισμός του μεσαίου κλίτους με την έντονη υπερύψωση του φωταγωγού. Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό, συνθέσεις με έντονη εκφραστική δύναμη και επιβλητικότητα, είναι αρκετά υψηλού εικονογραφικού και καλλιτεχνικού επιπέδου. Στα τοιχογραφημένα σύνολα των ναών της Καστοριάς αντιπροσωπεύονται όλες οι τάσεις της βυζαντινής ζωγραφικής:ο αρχαϊσμός της τέχνης των Μακεδόνων, ο αριστοκρατικός ιδεαλισμός, η "μνημειακή" αλλά και η "δυναμική" κομνήνεια τεχνοτροπία, ο ακαδημαϊσμός της κομνήνειας τέχνης, ο υστεροκομνήνειος μανιερισμός, η αντικλασική τάση, ο εξπρεσιονιστικός χαρακτήρας της τεχνοτροπίας των "Σταυροφόρων", η "ογκηρή" τεχνοτροπία και ο εκφραστικός ρεαλισμός της εποχής των Παλαιολόγων. Δεν είχε άδικο, επομένως, γνωστός βυζαντινολόγος όταν ισχυριζόταν ότι στα μνημεία της Καστοριάς διαγράφεται ανάγλυφα η πορεία της Βυζαντινής Τέχνης.

Ο μεγάλος αριθμός των κτητορικών και αφιερωματικών επιγραφών σώζεται μας πληροφορεί ότι οι χορηγοί που έχτισαν ή διακόσμησαν τις εκκλησίες αυτές ήταν ξενιτεμένοι Καστοριανοί, εξόριστοι άρχοντες, Καστοριανοί αριστοκράτες. Ο χορός των σπουδαίων αυτών τιτλούχων περιλαμβάνει αξιωματούχους, στρατιωτικούς διοικητές, στρατηγούς εκκλησιαστικούς άρχοντες, πλούσιους εμπόρους:το μοναχό Κωνσταντίνο, το Θεόδωρο Λημνιώτη με τη σύζυγό του Άννα Ραδηνή και το γιό τους Ιωάννη, το μοναχό Θεόφιλο Λημνιώτη, τον αυτοκράτορα Μηχαήλ Η' τον Παλαιολόγο και τον αδερφό του Μέγα Δομέστικο Ιωάννη, το μοναχό Μογίλα, τον ιερέα Θεόδωρο Λημνιώτη, τον "ελάχιστο ικέτη" Γεώργιο, τον πρίγκηπα Μιχαήλ Ασάνη και τη μητέρα του Ειρήνη Παλαιολογίνα, το βασιλιά Συμεών Ούρεσι Παλαιολόγο, το μάγιστρο Νικηφόρο Κασνίτζη και τη σύζυγο του Άννα, τους αδερφούς Στόγια και Θεόδωρου Μουζάκη και τον ιερομόναχο Διονύσιο. Οι περισσότεροι από αυτούς απεικονίζονται σε λαμπρές τοιχογραφημένες προσωπογραφίες, διδακτικές για τον πλούτο και τη δύναμη των αρχόντων του Βυζαντίου, που αποτελούν συνάμα μοναδικές μαρτυρίες για τους ανθρώπους, τη φορεσιά τους και για την τέχνη του τόπου.

Όλοι ανεξαιρέτως οι αιώνες έχουν να επιδείξουν σημαντικά έργα τέχνης, είτε τοιχογραφίες είτε φορητές εικόνες, η μελέτη των οποίων συμβάλλει στη κατανόηση της μακραίωνης πολιτιστικής πορείας της Καστοριάς, και βοηθάει στην ανίχνευση και απεικόνιση των ποικίλων ιστορικών εξελίξεων που σχετίζονται με την πόλη και την ευρύτερη περιοχή της.

Ο 9ος, ο 10ος , και ο 11ος αι., είναι μια παραγωγική περίοδος με έντονη καλλιτεχνική παρουσία για την πόλη της Καστοριάς, όπως μαρτυρά το πλήθος των σωζόμενων μνημείων. ΟΙ αρχαιότερες τοιχογραφίες απαντούν στον Άγιο Στέφανο, στον Ταξιάρχη και στους Αγίους Αναργύρους. Ο 12ος αι. έχει να επιδείξει αξιοσημείωτα τοιχογραφημένα σύνολα, ανάμεσά τους ξεχωρίζουν το δεύτερο στρώμα των Αγίων Αναργύρων (1170-1180) και ο Άγιος Νικόλαος του Κασνίτζη (1164-1191). Το πρώτο μισό του 13ου αι. αντιπροσωπεύεται από τις τοιχογραφίες του καθολικού της Μαυριώτισσας.

Πριν από τον 12ο αι. δεν έχουν σωθεί φορητές εικόνες. Αντίθετα το δεύτερο μισό του 12ου και ο 13ος αι. έχουν να παρουσιάσουν έργα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας, που εφάμιλλα τους συναντούμε στα τοιχογραφημένα σύνολα των Ναών της Καστοριάς της ίδιας εποχής. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά δύο έργα που εκτίθενται στο Βυζαντινό Μουσείο της πόλης: την εικόνα με την αυστηρή κομνήνεια μορφή του προφήτη Ηλία, έργο μεγάλου καλλιτεχνικού κέντρου και την κύρια όψη της αμφίγραπτης εικόνας με τους αγίους Αναργύρους και δώδεκα σκηνές από το βίο τους, που έχουν εκτελεσθεί περίτεχνα πάνω σε ασημένιο βάθος.

Από το δεύτερο μισό του 13ου και το πρώτο μισό του 14ου αι. δεν σώζονται τοιχογραφίες στα μνημεία της Καστοριάς, με εξαίρεση τις τοιχογραφίες της Κουμπελίδικης του 1260-1280, αλλά και οι φορητές εικόνες είναι ελάχιστες. Από τα μέσα του 14ου αι. παρατηρείται, παρά τις πολιτικές ανακατατάξεις, μια έντονη οικοδομική και καλλιτεχνική δραστηριότητα και διαφαίνεται μια τάση αναδρομής σε παλαιότερα πρότυπα . Τα έργα αυτά είναι αδιάψευστοι μάρτυρες του λυκόφωτος της βυζαντινής ζωγραφικής που , σε μια τελευταία προσπάθεια καλλιτεχνικής ανάτασης , αναζητά τα πρότυπά της στην παλαιολόγεια τέχνη του τέλους του 13ου και των αρχών του 14ου αι. Από την μνημειακή ζωγραφική αξίζει να αναφερθούν οι τοιχογραφίες του δευτέρου στρώματος του Ταξιάρχη με τις σκηνές των Παθών του Χριστού , του 1359/60 , καθώς και αυτές που κοσμούν το ναό του Αγίου Αθανασίου του Μουζάκη , του 1384/85. 

Από τις φορητές εικόνες της περιόδου αυτής , που προέρχονται από τους πολυάριθμους βυζαντινούς ναούς της πόλης και κοσμούν το Βυζαντινό Μουσείο , αξίζει να αναφερθούν αυτές που μπορούν να αποδοθούν είτε στη παραγωγή μεγάλων καλλιτεχνικών κέντρων , είτε σε αυτήν τοπικών εργαστηρίων υψηλής καλλιτεχνικής στάθμης: Η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα με την αφιερωματική επιγραφή του μοναχού Νείλου , η εικόνα με τη Παναγία Γλυκοφιλούσα αφιέρωμα του πιστού Θεοδοσίου και η ωραία εικόνα με την Κοίμηση της Θεοτόκου, στην οποία ο ανώνυμος καλλιτέχνης πρωτοτυπεί και προσθέτει στο ημιχόριο των αποστόλων , ιεραρχών και αγίων γυναικών, αυτό των αγγέλων και αρχαγγέλων .

 


Η ακτινοβολία της ζωγραφικής "σχολής" της Καστοριάς είναι μεγάλη και καλύπτει για αιώνες την δυτική περιοχή της βυζαντινής αυτοκρατορίας και τις χώρες που γειτονεύουν με αυτήν.